De guaracha is de grote satirische traditie van de Cubaanse populaire muziek — snel, komisch, oneerbiedig en ritmisch speels. Ze bestaat al sinds de 19e eeuw naast elk groot Cubaans genre: nooit dominant, maar nooit afwezig.
De guaracha ontstond in Cuba in het vroege 19e eeuw, aanvankelijk verbonden met het theatrale género chico (licht populair theater) — komische toneelstukken en variétéshows met nummers die commentaar leverden op het dagelijks leven, actuele gebeurtenissen en sociale typen. De guaracha was het vehikel voor dit komisch commentaar.
De wortels zijn voornamelijk Spaans (de theatrale tradities van de tonadilla en het cuplé) maar absorbeerden snel Afro-Cubaanse ritmische energie.
De guaracha wordt meer gedefinieerd door houding dan door strikte muzikale vorm:
Waar de bolero zucht en smacht, lacht en plaagt de guaracha.
In de jaren 1940, toen het conjunto-format zich ontwikkelde (met Arsenio Rodríguez en anderen), fuseerde de guaracha grondig met son tot de son-guaracha — zonder meer het belangrijkste substraat van het conjunto-geluid. De ritmische groove van son gecombineerd met het snelle tempo en de komische energie van guaracha creëerde een onweerstaanbare combinatie voor danszaalpubliek.
De son-guaracha is de directe voorloper van wat de meeste mensen internationaal "salsa" noemen — de snelle, energieke, blazergedreven dansmuziek van New York en het Caribisch gebied.
Wat de guaracha opmerkelijk maakt is haar volharding. Anders dan danzón (die piekte en vervagde) of mambo (die een gouden tijdperk had en een standaard werd), had guaracha nooit één gouden tijdperk — ze verdween gewoon nooit.
Je kunt de guaracha-geest horen in:
In timba leeft de guaracha voort in de houding van de muziek — de knipoog, de grap, het straatcommentaar dat door zelfs de meest complexe arrangementen loopt.